Përkthyer dhe përshtatur në gjuhën shqipe: Elmedina Salihu
Përkthimi është bërë në kuadër të kursit “Kritika artistike” të Hanit të 2 Robertëve.
Mentor dhe redaktor i tekstit Shkëlzen Maliqi
Louise Bourgeois: I njihja surrealistët shoqërisht. Ishin më të moshuar se unë. Marcel Duchamp mund të kishte qenë babai im. Surrealistët kishin një galeri të quajtur Gradiva, e cila ndodhej afër ndërtesës ku unë jetoja. I shihja çdo ditë pas dreke, kur isha studente. Ata, natyrisht, ishin artistë të famshëm. Ishin figura atësore.
Donald Kuspit: A ndieni ndonjë afërsi me idetë e tyre, me nocionin e veprës së artit si një lloj ëndrre e fabrikuar?
LB: Asnjëherë nuk e kam përmendur fjalën ëndërr kur flas për artin tim, ndërkohë ata flisnin për ëndrrën gjatë gjithë kohës. Unë nuk ëndërroj. Mund të thuani se punoj nën një magji, unë e vlerësoj thellësisht magjinë. Kam privilegjin të jem në gjendje të hyj në magji, të futem në këtë tokë të çuditshme ku me gjasë gjendet lindja jote e dytë. Të shprehësh veten është e drejtë që të takon nga lindja. Në magji mund të shpreh veten…
Së pari punoj me një vizatim, pastaj e përkthej konceptin në karton dhe më pas në karton të valëzuar. Ja, më lejo të të tregoj si ndodh. Unë fiksohem pas një subjekti dhe bëj skica e vizatime. Kështu fillon obsesioni që zgjatë për disa muaj. Pastaj ai zhduket, dhe rishfaqet disa vite më vonë. Jam e përfshirë në një lloj spiraleje, një lëvizje spirale motivimi. Materiali vetë, guri apo druri, nuk më intereson si i tillë. Është vetëm një mjet; nuk është qëllimi. Nuk bën skulpturë sepse të pëlqen druri. Kjo është absurde. Ti bën skulpturë sepse druri të lejon të shprehësh diçka që një material tjetër nuk ta lejon.
DK: Ju duket se lëvizni nga skica tek modeli prej kartoni, pastaj tek modeli prej kartoni të valëzuar, pastaj tek druri dhe guri. Dhe duket se ndiheni e lirë të ndaleni në çdo pikë të procesit dhe të thelloheni në atë material, të qëndroni me të e të punoni me të. A është e saktë kjo?
LB: Po.
DK: Me fjalë të tjera, ndonjëherë skulptura përfundon në fazën e drurit, dhe ndonjëherë në fazën e gurit.
LB: Kjo është e vërtetë. Por në çdo fazë ajo është skulpturë. Çdo pjesë e serisë i përket tërësisë, nga skica më e vogël deri tek mermeri.
DK: Por duket se preferoni mermerin. Duket sikur ju pëlqen materiali më i fortë, materiali me më shumë rezistencë.
LB: Po, do ta thosha kështu. Mendoj se e shpreh më mirë veten në mermer. Ai të lejon të thuash disa gjëra që, qartësisht, nuk mund të thuhen në materiale të tjera.
DK: Çfarë lloj gjërash?
LB: Këmbënguljen, përsëritjen, ato gjëra që të shtyjnë drejt qëndrueshmërisë, që të detyrojnë të jesh këmbëngulës. Unë jam një person këmbëngulës.
DK: Jam i vetëdijshëm për këtë.
LB: Arti vjen nga jeta. Arti lind nga problemi që ke për të joshur zogjtë, burrat, gjarpërinjtë — çdo gjë që dëshiron. Është si në një tragjedi të Corneille-it, ku të gjithë ndjekin dikë tjetër. Ti pëlqen A-në, A pëlqen D- në, dhe D pëlqen… Si bijë e Voltaire-it dhe si një njeri me arsimim në racionalistët e shekullit të tetëmbëdhjetë, besoj se nëse punon mjaftueshëm, bota do të bëhet më e mirë. Nëse punoj me përkushtim dhe këmbëngulje në të gjitha këto…në fund do të arrij atë që synoj…
E sodis kubin e përshkuar për një kohë të gjatë. Pastaj përpiqem të shpreh atë që kam për të thënë, ti jap formë asaj që është brenda meje. Përpiqem të gëdhend brengat e mia në gur. Procesi i gdhendjes fillon duke ia mohuar qëndrueshmërinë gurit. Problemi është si ta çosh mohimin deri në fund, si t’i heqësh diçka gurit pa e shkatërruar krejtësisht, por duke e kapërcyer atë, duke e pushtuar. Kubi nuk ekziston më si një formë e pastër për soditje; kthehet në një imazh. E përvetësoj me fantazinë time, me forcën time jetësore. E vë në shërbim të të pavetëdijshmes sime. …
DK: Të flasim pak për statusin e juaj aktual në botën e artit në New York. Duhet të jeni e vetëdijshme për faktin se jeni bërë një simbol i rëndësishëm për shumë artistë të New York-ut. Jeni një artiste më e moshuar që, më në fund, ka marrë një njohje serioze, pas një këmbënguljeje të madhe. Qëndrueshmëria juaj, siç e quani vetë, ka dhënë fryte. Dhe jeni një grua artiste, çka e bën suksesin e juaj edhe më të rëndësishëm, edhe më të domosdoshëm për feministet. Për shumë njerëz, jeni një dritë shprese në një botë arti të errët, të vështirë dhe maskiliste.
LB: Jam krejtësisht e pavetëdijshme për këtë, për gjithçka nga kjo që thuani.
DK: Sigurisht duhet të jeni e vetëdijshme për luftën tuaj për t’u njohur; duhet të keni disa ndjenja për këtë. Duhet të kujtoni turmat e grave artiste që erdhën në hapjen e retrospektivës suaj në Muzeun e Artit Modern, për të ju nderuar. Jeni bërë një simbol si Georgia O’Keeffe. Vepra juaj është quajtur një “pikë mbledhjeje” për artistet feministe. Edhe nëse nuk jeni e vetëdijshme për këtë, si i përgjigjeni kësaj ideje? Jeni feministe? Çfarë mendoni për feminizmin në botën e artit? Si i përgjigjeni idesë se jeni një grua artiste e rëndësishme?
LB: Epo, nuk mendoj se është diçka veçanërisht lavdëruese… Feminizmi im shprehet përmes një interesi të thellë për atë që bëjnë gratë. Por unë jam një vetmitare e plotë. Nuk më ndihmon të shoqërohem me njerëz; vërtet nuk më ndihmon. Ajo që më ndihmon është të kuptoj paaftësitë e mia dhe t’i ekspozoj ato. Një tjetër pohim shumë i trishtuar është se unë, në të vërtetë, i pëlqej vetëm ata njerëz që më ndihmojnë. Është një pohim shumë, shumë i trishtuar.
DK: Por nuk mendoni se ekziston ndonjë paragjykim i veçantë ndaj grave artiste?
LB: Jo. Shumë artistë janë shpërfillur. Ky është problemi. Të shpërfillesh nuk është e njëjta gjë si të diskriminohesh. Nuk mendoj se shumë njerëz diskriminohen, por shumë janë, pa dyshim, të shpërfillur. Është pjesë e natyrës njerëzore, e faktit që njeriu është ujk për njeriun; është pjesë e mënyrës se si njeriu është ujk për njeriun.
DK: Pra, vërtet nuk ishit e interesuar për suksesin?
LB: Jo nuk isha. Për këtë arsye kam mbijetuar kaq gjatë. Suksesi më ka shoqëruar, sepse ai nuk ka qenë qëllimi i punës sime. Vepra ime do të jetojë më gjatë se suksesi i vet, do të jetë më e qëndrueshme dhe më e fortë se suksesi. Nuk jam ndier kurrë e zhgënjyer nga mungesa e suksesit. Kjo është arsyeja pse nuk kam shkatërruar kurrë asnjë nga veprat e mia. Shumë artistë i shkatërrojnë veprat e tyre, jo sepse janë të këqija, por sepse nuk kanë pasur sukses — sepse të tjerët nuk janë të interesuar për to, sepse të tjerët nuk u kushtojnë vëmendje.
Kur tregtarët më në fund filluan të më kërkonin, më në fund erdhën tek unë, të gjitha veprat e mia ishin ende aty. Ishin në raftet e mia. Do ta pranoj që tani kujdesem më mirë për to se më parë. Dikur i lija thjesht të rrinin, të paprekura, duke mbledhur pluhur. Kam një qëndrim kanibal ndaj veprave të mia. I lija të rrinin derisa mund t’i përdorja për të krijuar diçka të re. Ato duhej të arrinin një farë gjendjeje njohjeje, familjariteti. Vetëm atëherë mund t’i përfshija në një vepër të re. Kisha punuar tashmë mbi to, dhe kjo më përgatiste që të punoja më tej, pasi i kisha asimiluar, pasi kisha “tretur” atë që vetë kisha bërë…
DK: Çfarë mendoni për artin modern në përgjithësi, nëse do të flisni në mënyrë të përgjithshme? Si e shihni veten në historinë e artit modern?
LB: Nuk jam e interesuar për historinë e artit, për rregullat akademike të stileve, për serinë e trendeve që shkojnë e vijnë. Arti nuk ka të bëjë me artin. Arti ka të bëjë me jetën, dhe kjo i përmbledh të gjitha. Ky koment i drejtohet gjithë atyre akademikëve të artit që kanë tentuar të nxjerrin artin e fundit të viteve ’80 nga studimi i historisë së artit, e cila, në të vërtetë, nuk ka asnjë lidhje me artin. Ka lidhje me përvetësimin. Ka lidhje me përpjekjen për të provuar se mund të bësh më mirë se tjetri, dhe se një profesor i famshëm i historisë së artit është më i mirë se një artist i zakonshëm. Nëse je historian, duhet të kesh dinjitetin e një historiani. Nuk ke nevojë të provosh se je më i mirë se artisti.
Por mund të them këtë. Kam studiuar në Paris në vitet ’30, në një kohë kur artistët kishin atelie që ishin të hapura për studentët. Mësuesit e mi të preferuar, ndër shumë të tjerë, ishin Fernand Léger, Othon Friesz dhe Paul Colin. Michel Leiris dhe André Breton ishin gjithashtu pjesë e formimit tim. Gjithashtu, kam dhënë mësim për një kohë të gjatë dhe më janë dhënë shumë doktoratura nderi. Sado lavdëruese të jenë, ato kanë pak lidhje me mënyrën time të vazhdueshme të shprehjes. Vlerësoj gjithashtu miqësitë e mia me Le Corbusier, Duchamp, Miró, Arp, Brancusi, Franz Kline dhe Warhol. Sot, vlerësoj miqësitë e mia me Robert Mapplethorpe dhe Gary Indiana.
DK: Cilët artistë ju pëlqejnë më shumë?
LB: Më pëlqen më shumë Francis Bacon, sepse Francis Bacon ka probleme të tmerrshme, dhe ai e di që nuk do t’i zgjidhë ato, por e di gjithashtu që mund t’i shpëtojë përditë dhe të mbetet gjallë. Ai e bën këtë sepse puna e tij i jep një lloj drite, një goditje energjie. Dhe, gjithashtu, Bacon nuk është i kënaqur me veten. Disa njerëz do të thonë: “Çfarë do të thuash me këtë? Ai gjithmonë pikturon të njëjtën tablo.”
Kjo është e vërtetë — ai gjithmonë pikturon të njëjtën tablo, sepse është i shtyrë nga diçka e brendshme. Por ai nuk është i kënaqur me veten. Kurrë.
DK: Përtej historisë suaj të përfshirjes me artistët modernë, çfarë do të thotë për ju arti modern në vetvete?
LB: Arti modern do të thotë të kërkosh vazhdimisht mënyra të reja për të shprehur veten, të shprehësh problemet e tua, sepse nuk ka mënyra të qëndrueshme, as qasje të përcaktuara. Kjo është një gjendje e dhimbshme, dhe arti modern flet pikërisht për këtë dhimbje: mungesën e një mënyre të sigurt për të shprehur veten. Kjo është arsyeja pse arti modern do të vazhdojë, sepse kjo gjendje mbetet; është gjendja moderne e njeriut.
DK: A mendoni se arti modern ka një lidhje të veçantë me vështirësinë e dhimbshme të vetëshprehjes në botën moderne?
LB: Patjetër. Ka të bëjë me plagën e të mosqenit në gjendje të shprehësh siç duhet veten, të shprehësh marrëdhëniet e tua intime, të pavetëdijshmen tënde, të kesh besim në botën përreth për t’u shprehur drejtpërdrejt në të. Ka të bëjë me përpjekjen për të qenë i kthjellët në këtë situatë, për të qenë përkohësisht dhe me ndrojtje i kthjellët, përmes shprehjes së vetes. Çdo vepër arti lind nga përvojat e dhimshme të dështimeve dhe nga nevojat që na nxisin të shrehemi. Ka të bëjë me vështirësinë për të qenë vetvetja, në një botë që të injoron. Kudo në botën moderne ka shpërfillje, dhe dëshira për t’u njohur mbetet e paplotësuar.
Arti është një mënyrë për të njohur vetveten, dhe kjo është arsyeja pse do të jetë gjithmonë modern.
Përkthyer dhe përshtatur në gjuhën shqipe: Elmedina Salihu
Studente e Fakultetit të Arteve
Ky blog u botua me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian në kuadër të projektit “Zhvillimi i kritikës artistike”. Përmbajtja e artikullit është përgjegjësi vetëm e Hani i 2 Robertëve dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht qëndrimet e Bashkimit Evropian.
