Mënyra e Mementos
Një nga strukturat më të reja dhe më të shumëfishta të tregimit në boten e filmit moderne gjendet tek filmi Memento (2000), me regji të Christopher Nolan. Që në fillim, filmi i vë në sprovë pritjet e shikuesit, duke e paraqitur tregimin e tij kryesor në një kronologji që shkon mbrapa. Në vend që ngjarjet të zhvillohen nga fillimi drejt fundit, ngjarja shkon mbrapsht, ku secila skenë ndodh përpara asaj që e parapriu në film. Njëkohësisht, Nolan shfaq edhe një valë të dytë tregimi, të përbërë nga sekuenca bardhezi, të cilat rrjedhin në rend kronologjik. Këto dy rrjedha kohore afrohen ngadalë me njëra-tjetrën derisa takohen në kulmin e filmit, duke krijuar një nga ndërtimet narrative më të paharrueshme të kinemasë bashkëkohore. Si shikues, nuk mjafton vetëm ta shikosh filmin; duhet të hysh brenda tij, të jesh i pranishëm në frymën e tij dhe të vëresh sesi të gjitha udhët, sado të largëta që duken, të çojnë sërish prapa te vetja.
Ajo që e bën këtë strukturë tregimi veçanërisht të jashtëzakonshme është mënyra se si ajo pasqyron pothuajse në mënyrë të përkryer përvojën e protagonistit, Leonard Shelby. Leonard vuan nga amnezia anterograde, një gjendje që ia pamundëson krijimin e kujtimeve të reja pas një ngjarjeje traumatike. Si shikues të filmit, ne ndihemi sikur jemi në vendin e tij. Jemi të pranishëm në situata pa e ditur çfarë ka ndodhur vetëm pak çaste më parë, duke kërkuar pareshtur gjurmë, shpjegime dhe kuptime të gjërave. Çdo skenë duket e mangët, sepse na mungon konteksti që zakonisht do të na udhëhiqte në kuptimin e ngjarjeve. Kjo krijon një marrëdhënie të veçantë midis nesh dhe protagonistit; në vend që ta vështrojmë hutimin e Leonardit nga jashtë ekranit, ne e përjetojmë atë krah tij. Pavarësisht skenës, vendit, njerëzve apo versioneve të reja të vetes së Leonardit që na shfaqen, ne vazhdojmë të kërkojmë të njëjtën gjë nën ndikimin e tyre: paqen, kuptimin dhe lidhjen, atë vend të brendshëm ku njeriu mund t’i përkasë ekzistencës së vet.
Struktura e fragmentuar e filmit e shndërron gjithashtu audiencën në pjesëmarrëse aktive. Në vend që informacioni të pranohet pasivisht, shikuesi duhet ta rindërtojë vazhdimisht tregimin, duke gërshetuar pjesë faktesh dhe duke vënë në dyshim çdo zbulim të ri. Me zhvillimin e ngjarjeve, bëhet gjithnjë e më e qartë se Leonardi mund të mos jetë një burim i besueshëm i së vërtetës. Kujtimet e tij janë të luhatshme, perceptimi i tij është selektiv dhe ka shenja se ai mund të manipulojë me vetëdije informacionin që ia lë vetes si gjurmë. Kjo sjell shtresa të tjera tregimi, të cilat e turbullojnë kufirin mes së vërtetës dhe trillimit. Në fund të filmit, shikuesi mbetet duke pyetur jo vetëm se çfarë ka ndodhur vërtet, por edhe nëse e vërteta objektive është ndonjëherë e mundur. Kështu, struktura bëhet më shumë se një zgjedhje stilistike; ajo shndërrohet në pasqyrim të drejtpërdrejtë të temave qendrore të filmit: kujtesës, identitetit, vetëmashtrimit dhe dëshirës njerëzore për të krijuar kuptim nga përvoja të mangëta.
Kujtimi i Përjetshëm
Një tjetër film që gjithashtu dëshmon strukturat e shumëfishta të tregimit është Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004), me regji të Michel Gondry. Ndryshe nga historitë tradicionale të dashurisë, të cilat ndjekin një tregim të drejtë kronologjik, ky film zhvillohet përmes një rrjeti të ndërlikuar kujtimesh, ëndrrash dhe përjetimesh krejtësisht subjektive. Një pjesë e madhe e tregimit zhvillohet brenda mendjes së Joel Barish, teksa një procedurë mjekësore ia fshin ngadalë kujtimet për ish-partneren e tij, Clementine. Derisa këto kujtime treten, shikuesit shohin nëpër nënvetëdijen e Joelit, duke parë momente të marrëdhënies së tyre të renditura në mënyrë të fragmentuar e shpesh çorientuese.
Struktura e filmit pasqyron mënyrën se si funksionon në të vërtetë kujtesa njerëzore. Kujtimet rrallëherë janë të vendosura në një radhë të pastër kronologjike; përkundrazi, ato përjetohen përmes emocioneve, ndjenjave dhe peshës personale që mbajnë brenda vetes. Një kujtim e prin një tjetër, hapësirat fizike gërshetohen me njëra-tjetrën dhe çaste nga periudha të ndryshme të jetës tolloviten papritur. Gondry e zhvillon këtë realitet psikologjik në mënyrë vizuale, duke i lënë skenat të ndeshen mbi njëra-tjetrën, personazhet të shfaqen në vende të pamundura dhe mjediset të shpërbëhen para syve tanë. Rezultati është një tregim që ndihet si ëndërr: i paqëndrueshëm, intim dhe thellësisht personal.
Ajo që e bën filmin veçanërisht të fuqishëm është fakti se audienca e përjeton procesin e harresës bashkë me Joelin. Në vend që thjesht të na thuhet se kujtimet po zhduken, ne i shohim ato të treten në kohë reale. Çastet e rëndësishme veniten, fytyrat mjegullohen dhe vendet që dikur kishin domethënie pushojnë së ekzistuari. Ndërsa Joeli rikthehet nëpër kujtimet e marrëdhënies së tij me Clementinen, ai fillon të kuptojë jo vetëm dhimbjen që e shtyu drejt fshirjes së saj, por edhe bukurinë dhe rëndësinë e kujtimeve që po humb. Kjo krijon një tension të thellë emocional, sepse shikuesi e ndien se edhe kujtimet më të dhimbshme janë pjesë e rritjes sonë dhe e asaj që na formëson si qenie njerëzore.
Filmi vepron njëkohësisht në disa shtresa tregimi. Njëri është realiteti i jetës së tanishme të Joelit, tjetri është bota e kujtimeve që po fshihen, ndërsa së fundmi janë hapësirat e nënvetëdijes ku Joeli përpiqet ta fshehë Clementinen nga procedura e fshirjes. Këto shtresa ndërthuren vazhdimisht, duke e bërë të vështirë dallimin mes reales dhe imagjinatës. Megjithatë, pikërisht kjo ndërlikueshmëri i shërben një qëllimi të rëndësishëm artistik. Ajo i jep filmit mundësinë të ngrejë pyetje më të mëdha mbi dashurinë, kujtesën dhe lidhjen njerëzore. Në vend që ta paraqesë kujtesën si një regjistër të thjeshtë të ngjarjeve të kaluara, Eternal Sunshine of the Spotless Mind e shfaq atë si një pjesë thelbësore të identitetit personal. Përmes strukturës së tij të fragmentuar dhe emocionalisht të ngarkuar, filmi dëshmon se edhe kujtimet më të dhembshme bëhen pjesë e asaj që jemi dhe se t’i harrosh ato mund të nënkuptojë të humbasësh një copë të pazëvendësueshme të vetes. Në fund, çdo rrugë që marrim na sjell prapë te marrëdhënia që kemi me vetveten.
Arbër Rudi
Arbër Rudi është student nga Kosova, i cili po ndjek studimet Master në Letërsi Angleze në Universitetin e Prishtinës. Ai gjithashtu analizon filma herë pas here.
Ky blog u botua me mbështetjen financiare të Agjencionit Zviceran për Zhvillim dhe Bashkëpunim (SDC) në kuadër të projektit “Fuqizimi i Shprehjes Kulturore”. Përmbajtja e artikullit është përgjegjësi vetëm e Hani i 2 Robertëve dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht qëndrimet e Agjencionit Zviceran për Bashkëpunim dhe Zhvillim.
