Në shumë diskutime mbi artin dhe kulturën në Kosovë përsëritet e njëjta ndjesi: kultura ekziston, por jo si sistem i plotë. Ajo funksionon si një seri hapësirash të ndara, që mbijetojnë më shumë përmes iniciativave individuale sesa përmes një strukture të qëndrueshme.
Në këtë peizazh, arti bashkëkohor shpesh lëviz mes dy botëve, nuk është plotësisht i rrënjosur në realitetin lokal, por as i shkëputur nga gjuha globale e artit bashkëkohor. Kjo krijon një paradoks: sa më shumë arti përpiqet të jetë i lexueshëm ndërkombëtarisht, aq më shpesh humb kontaktin me materialin e vet lokal. Jo sepse i mungon autenticiteti, por sepse sistemi ku prodhohet e favorizon një gjuhë globale, tashmë të kodifikuar.
Në këtë kontekst, arti shpesh merr formën e një përkthimi kulturor. Ai trajton kujtesën, identitetin dhe historinë, por i formëson në një estetikë që qarkullon lehtësisht në hapësira ndërkombëtare. Kjo shpesh nuk është vetëm zgjedhje estetike, por edhe mënyrë mbijetese brenda një sistemi ku vlera lidhet me“lexueshmërinë” globale.
Ndërkohë, realiteti lokal mbetet i pasur, por pak i eksploruar. Jeta urbane e tranzicionit përmban një arkivë të tërë vizuale që ende nuk është përkthyer në gjuhë artistike: enterierët e improvizuar, estetika e aspiratës, përzierja mes mungesës dhe dëshirës për modernitet.
Shumë prej kësaj kujtese urbane shpesh është parë si “jo serioze”: dekorim i tepruar, luks i improvizuar, simbole të huazuara të modernitetit të riprodhuara në kushte lokale. Por kjo estetikë mund të lexohet si një formë e sinqertë e dëshirës për transformim.
Në këtë pikë lind një distancë mes artit dhe jetës së përditshme. Arti shpesh zgjedh forma më të sigurta dhe më të njohura, ndërsa shmang materialin që është tepër i afërt, tepër lokal, tepër i papërpunuar.
Një tjetër problem është fragmentimi i skenës kulturore. Në mungesë të institucioneve të forta, kultura mbijeton në iniciativa të vogla dhe të përkohshme. Këto hapësira janë jetike për eksperiment, por nuk krijojnë vazhdimësi.
Në këtë situatë, arti bashkëkohor ndodhet në një tension të vazhdueshëm: mes nevojës për të qenë pjesë e qarkullimit global dhe nevojës për të artikuluar një gjuhë që vjen nga përvoja lokale.
Ky tension nuk është domosdoshmërisht problem. Përkundrazi, mund të jetë pika ku lind një gjuhë më e veçantë artistike, nëse ekziston guximi për të mos e shmangur realitetin lokal në emër të universalitetit.
Sepse universalja nuk lind nga abstraksioni, por nga thellimi në specifikë.
Ndoshta pyetja nuk është nëse arti duket i huazuar apo jo, por nëse ka filluar t’i besojë mjaftueshëm materialit të vet për të mos u fshehur pas gjuhës së tjetrit.
Në fund, arti që duket “i huazuar” mund të mos jetë pa identitet. Mund të jetë thjesht arti që ende nuk ka pasur kohë dhe besim ta artikulojë atë identitet në gjuhën e vet.
Hana Kastrati
Hana Kastrati lëviz mes artit dhe shkrimit, me bazë në Prishtinë, Kosovë, duke u ndalur në ndërthurjen e arkitekturës, historisë, filozofisë dhe artit bashkëkohor. Shkrimet e saj eksplorojnë kujtesën, identitetin dhe hapësirën si struktura kulturore, duke lexuar qytetin dhe peizazhet e përditshme si bartës të transformimeve shoqërore dhe historike. Puna e saj zhvillohet përmes vetëpublikimit dhe një procesi të vazhdueshëm të vetëdijesimit filozofik mbi realitetin përreth, si mënyrë e të kuptuarit, artikulimit, analizës dhe vetëdijes historike
Ky blog u botua me mbështetjen financiare të Agjencionit Zviceran për Zhvillim dhe Bashkëpunim (SDC) në kuadër të projektit “Fuqizimi i Shprehjes Kulturore”. Përmbajtja e artikullit është përgjegjësi vetëm e Hani i 2 Robertëve dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht qëndrimet e Agjencionit Zviceran për Bashkëpunim dhe Zhvillim.
